The Etiquette for Fans: przewodnik po stale zmieniających się konwenansach fandomowych.

Kultura fanowska osadziła się w ostatnich dekadach w internecie. Co prawda, konwenty nie tracą na popularności (a wręcz ją zyskują), ale większość interakcji fanowskich odbywa się przez internet. Chociaż współczesna kultura fanowska jest jedynie około dwie dekady starsza od internetu, fanki wydają się nieustannie upominać się nawzajem o nieodpowiedni savoir-vivre w mediach społecznościowych. Hasło „fandom etiquette” jest rzucane jako argument sam w sobie, gdy komentującym przeszkadza ton posta.  

Czy netykieta wciąż jest potrzebna we współczesnym internecie? Czy dobre obyczaje mają szansę się utrzymać w wiecznie zmieniającej się przestrzeni cyfrowej? A jeśli tak, jak je propagować w społecznościach kofiguratywnych i prefiguratywnych, z których składa się internet?  

W tej pracy chcę przybliżyć stan autokrytycznego dyskursu w internetowych przestrzeniach fanowskich i przedstawić przyczynek do dalszych badań w zakresie wartości charakterystycznych dla subkultury, jaką jawi się fandom.  

Historia fanowskiego „meta” 

Fanlore, fanowska wiki prowadzona przez Organization for Trasformstive Works (OTW), w swoim krótkim artykule na temat przemian w fandomowej etykiecie nakreśla przemiany w dyskursie na przestrzeni czterech różnych epok kształtujących dyskurs cyfrowy (rok 1989, 2000-2002, 2016 oraz 2021) oraz pięciu esejów, czy też metatekstualnych postów tworzonych przez fanki[1].  

Teksty te skupiają się na drastycznie różnych obszarach interakcji fanowskiej, co wyraźnie wskazuje nie tylko na ówczesne funkcjonowanie fandomów, ale także na wpływ rozwoju technologii przedmiot meta dyskursu.  

Lata osiemdziesiąte  

Ethics and Etiquette: A Proposal for the Buying and Selling of Fanzines autorstwa Mary Urhausen został opublikowany w 1989 roku w zinie z fandomu Gwiezdnych Wojen pod tytułem Southern Enclave[2]. Tekst ten przeciwstawia się rosnącemu problemowi kradzieży zinów oraz nieposzanowania do własności intelektualnej twórców fanowskich poprzez kserowanie i sprzedaż nieautoryzowanych kopii. Autorka zaznacza, że nikomu nie przysługuje prawo do zinów oraz szerzej, twórczości fanowskiej (fanartów i fanfików), tylko z racji chęci ich posiadania czy konsumowania. Jest to motyw, który wciąż przewija się w dyskusjach fanowskich, choć w różnych formach. 

Esej ten został wydany w formie papierowej, jeszcze przed wkroczeniem internetu do przestrzeni domowej, więc również przed migracją większości fanek. Stanowi tym samym potwierdzenie faktu, iż fanki ubolewali nad upadkiem dobrych manier praktycznie od samego początku. Przedstawia on kulturę opartą na sztuce materialnej – zinach z drukowanymi tekstami i ręcznie rysowanymi ilustracjami – wysyłanych pocztą tradycyjną. Popularyzację zinów jako głównego medium twórczości fanowskiej przypisuje się fankom Star Treka, uznawanych za pierwszy, współczesny fandom. Z uwagi na fakt, iż tworzenie kopii oraz rozsyłanie zinów wymagało dużego nakładu pracy oraz pieniędzy, ich sprzedaż była całkowicie znormalizowana w przestrzeniach fanowskich (mimo nielegalności takich działań; kultura fanowska od swoich początków istnieje w szarej strefie prawnej względem posiadaczy praw autorskich, co mogło być kolejnym powodem, dla którego wcześne twórczynie fanowskie mogły wymagać wynagrodzenia.) Technologia jednak nie pozostaje niewinna, gdyż głównym narzędziem zbrodni jest tu maszyna do ksero.  

Pierwsza dekada 

Następne dwa eseje grupuję ze sobą, ponieważ pochodzą z tego samego okresu w dziejach internetu, czyli czasów niezależnych forów. Funkcjonowały one jako dosyć prywatne zakątki internetowe, dedykowane skonkretyzowanym obszarom zainteresowań i chociaż łatwo było surfować między witrynami, większość stron była intensywnie moderowana. 

Pierwszy z nich, Nature vs. Culture autorstwa Merry został opublikowany w 2000 roku na niedostępnym już forum Radio Free[3]. Tekst ten jest napisany z perspektywy antropologicznej i proponuje ciekawą tezę na temat zachowańoraz wartości kulturowych fandomu. Jak autorka zaznacza: 

 

Kultura ta jest przez autorkę definiowana jako przedkładanie dobra wspólnego nad własne, samolubne zachcianki. Analogia fandomu jako domu z oddzielnymi pokojami oraz przykładnych fanek jako osób, które dbają o jakość murów w nie tylko swoich pokojach, wskazuje wyraźnie na rodzaj przestrzeni cyfrowej, w jakiej powstał ten tekst.   

Drugi esej, Fan Etiquette: What Not to Do autorstwa moderatorów forum fandomowym Herkulesa o nazwie The Less Than Legendary Journeys, został opublikowany w 2002 roku[4]. Tekst ten, zaprzeczając poprzedniemu, wyznacza listę zasad fandomowych. Wśród nich są m.in. niewstawianie na swoje blogi materiałów multimedialnych znalezionych na innych blogach bez pozwolenia, niewstawianie na swoje blogi materiałów multimedialnych hostowanych na innych stronach internetowych bez pozwolenia, nielinkowanie albo archiwizowanie cudzych fanfików bez zgody oraz nieutrudnianie pracy administratorom forów. Warto zwrócić uwagę na dwa aspekty tych zasad. Pierwszym jest ich negatywny ton – jest to lista zakazów, nie nakazów, przez co można wywnioskować, że była ona pisana w reakcji na zmieniającą się atmosferę przestrzeni internetowych. Wybrzmiewa zatracenie poczucia własności nad twórczością fanowską i chęć jej odzyskania. Drugim, choć mało zaakcentowanym, jest zaznaczenie nieodpłatnej pracy, która wchodzi w moderowanie i prowadzenie blogów fanowskich. Jest to największa różnica od 1989 roku – twórczość fanowska przestała na siebie zarabiać i wymagała teraz szacunku z racji bycia darmową i wolnodostępną. Pojawia się następujący sentyment: 

Druga dekada 

W 2016 roku internetem panują już media społecznościowe, choć mają one subtelnie inny charakter do tych znanych nam dekadę później.  

Meta post użytkowniczki ozhawkauthor pt. The Three Laws of Fandom został wstawiony na platformę Tumblr w 2016 roku i proponowane w nim zasady savoir-vivre’u są wciąż stale przywoływane w autokrytycznych dyskusjach fanowskich[5]. Jak wskazuje tytuł, tekst ten wyznacza trzy podstawowe „prawa” fandomu:  

 

Zasady te wskazują na nowe realia przestrzeni internetowej, w której użytkownicy nie posiadają już swoich małych, prywatnych pokoików. Zamiast tego, media społecznościowe (popularne ówcześnie wśród fanek były m.in. Tumblr, Instagram, YouTube) pozwalają na samodzielną moderację poprzez ograniczanie widoczności niechcianych treści za pomocą przycisków blokowania i wyciszania.  

Proces wchodzenia w społeczność fanowską, który kiedyś mógł dosłownie wymagać wejścia na halę konwentu albo później otrzymania prywatnego linku do ukrytego forum, teraz wymaga współpracy z czarną skrzynką algorytmu. Fanka może liczyć tylko na zwiększenie szansy zobaczenia twórczości fanowskiej odpowiadającej jej gustom, jest więc wymagana wyrozumiałość wobec treści, które nie wpasowują się w jej osobiste preferencje. Otworzenie przestrzeni cyfrowej do rozmiarów platform takich jak Tumblr czy Instagram (gigantów w porównaniu do forów dedykowanych pojedynczym shipom), zwiększa wszystkie rodzaje twórczości, więc odpowiedzialność bycia kuratorką własnego doświadczenia fandomu spada na indywidualną fankę.  

Zanika także poczucie wspólnoty tożsamościowej w swojej małej, cyfrowej ojczyźnie. Fanki zderzają się z bezprecedensową ilością osób interpretujących i doświadczających ich ulubione dzieła w inny sposób od nich samych. Zasady wymienione w tym poście odpowiadają na tą indywidualność i ją normalizują. 

Początek trzeciej dekady 

Przyjmuje się, że w trakcie pandemii COVID-19 wiele osób, które w innych okolicznościach mogło nie być tak zaangażowanymi fankami, zwróciło się do przestrzeni fanowskich w celu socjalizacji. W wyniku, społeczności fanowskie się drastycznie zwiększyły, a od tej pory można zaobserwować stopniowe wkroczenie fandomu do mainstreamu. Choć zdecydowanie nie są to jedyne powody popularności fandomu w ostatnich latach, sam fakt tego zjawiska jest niezaprzeczalny.  

Jest coraz więcej fanek w internecie, a co za tym idzie, więcej treści, które mogą nie odpowiadać ich indywidualnym gustom. Media społecznościowe udoskonaliły również w tym czasie sztukę utrzymania użytkowników na ich platformach. Kontrowersja oraz negatywne emocje najlepiej motywują do kłótni oraz co za tym idzie, interakcji z platformą. Coraz trudniej więc unikać konfliktów w przestrzeniach cyfrowych. Fanki nie są na to odporne. Słowo „fan” wywodzi się z „fanatyka”, a wczesne formy użycia tego określenia odnoszą się do rozemocjonowanych zachowań kibiców.  

Krótki meta post użytkowniczki enigmaticpink wstawiony na Tumblra w 2021 roku daje jedną, prostą radę[6]:

Teraz 

Aby uzupełnić, a właściwie zniuansować, moje powyższe rozpoznania, przywołam wybrane eseje oraz posty na temat fanowskich dobrych obyczajów wstawione w ubiegłych dwóch latach. Oczywiście zbadanie całości dyskursu internetowego byłoby praktycznie niemożliwe, z uwagi na ilość materiałów oraz indywidualizację działania algorytmów w mediach społecznościowych. Analizie poddam więc cztery losowe posty na Tumblrze, uzyskane po wpisaniu w wyszukiwarkę platformy frazy „fandom etiquette”. Można potraktować to jako przyczynek do szerszych rozmyślań albo badań na temat kultury fanowskiej oraz zmieniających się dyskursów w przestrzeniach internetowych.  

Fandom and internet overall Etiquette autorstwa fishymom-art[7]:

Komiks ten przedstawia długą listę zasad. Zgodnie z tytułem, część z nich odnosi się do problemów charakterystycznych dla interakcji fanowskich (np. nie wszczynaj kłótni o ulubiony ship, proś o pozwolenie przed udostępnieniem fanowskiej twórczości, nie czuj się upoważniona do twórczości fanowskiej), ale też część stanowi podstawę szerszej netykiety (np. nie podawaj danych osobowych w Internecie, nie obrażaj obcych ludzi, nie oczekuj, że wszystkie treści w Internecie będą podporządkowane twoim gustom). Według autorki, przykładna fanka równoznaczna jest z przykładną internautką. Główny przekaz komiksu skupia się na wartości pozytywnych interakcji oraz odnoszenia się z szacunkiem do innych w budowaniu społeczności. Zakładając, że post ten odpowiada na postrzeganą potrzebę, można zauważyć rosnący podział między fankami związany z całkowitym zanikiem prywatnych przestrzeni cyfrowych.  

Proper fandom etiquette autorstwa masteroftgewarcr [8]:

Post ten zaznacza przede wszystkim konieczność tworzenia własnego doświadczenia fandomu. Praktycznie każdy punkt nawołuje do unikania konfliktów, udzielania nieproszonej krytyki czy upubliczniania negatywnych opinii. Złotą regułą etyczną jest tu pomijanie niechcianych treści, podczas gdy „traktuj innych tak, jak chcesz być traktowana” jest srebrną. Co jednak autorka wyraźnie zaznacza, zasady przedstawiane w tym poście mają na celu uświadomienie fankom ich miejsca w fandomie. Post zachęca do tworzenia fanartów i fanfików pod własne gusta, wartościowania swoich headcanonów na równi z opiniami innych oraz czerpania radości z obcowania wśród innych fanek.  

Hi, guys! Let’s talk about fandom etiquette! autorstwa my-castles-crumbling[9]: 

Ten post skupia się konkretnie na etykiecie związanej z pisaniem, czytaniem, dystrybucją oraz ogólnym docenianiem fanfików. Obok omówionych wyżej zagadnień „nie lubisz; nie czytasz”, nierozprzestrzeniania cudzej twórczości bez zgody czy unikania nielubianych treści, pojawia się też punkt o nie korzystaniu ze sztucznej inteligencji przy tworzeniu fanfików. Jest to wyraźna reakcja na nowy problem w nawigowaniu przestrzeni cyfrowych, jakim jest przesyt materiałów wygenerowanych przez sztuczną inteligencję. Zachowanie integralności największego obecnie repozytorium fanfików, Archive Of Our Own (AO3), wydaje się być główną motywacją w stworzeniu tej listy. Każdy punkt odnosi się do utrzymywania jakości tekstów fanowskich, zachęcania autorek tekstów fanowskich do pisania albo podtrzymywaniu funkcjonalności systemu tagowania strony. Krytyka fanowskiej twórczości jest kategorycznie zabroniona, niezależnie od tego czy jest konstruktywna czy nie.  

fandom etiquette autorstwa frownyalfred[10]:

Post ten jest krytyczny wobec kompilacji zasad narzucanych fankom, podobnie jak wyżej wymieniony esej Nature vs. Culture.  Autorka zwraca szczególną uwagę na różnorodność fandomów oraz możliwość podzielonych opinii wśród fanek w jednym fandomie. W dobie internetu, zakres wyrażanych perspektyw może być niepojęcie szeroki, więc standaryzacja całości cyfrowej przestrzeni jest wręcz niemożliwa. Autorka podkreśla również niebezpieczeństwo związane z dyktowaniem norm społecznych, podatnych na reakcjonistyczne i konserwatywne retoryki, w subkulturze tworzonej głównie przez kobiety i osoby queerowe.  

osoba autorska: Sam Nosalik