Wśród klasycznych potworów ciężko znaleźć potwora bardziej “sexy” niż wampir. Nie ma on łusek, futra, nie składa się z jednego lub wielu martwych ciał. Często jest także bogatym arystokratą, nawet częściej jest przystojny i pociągający. Wampir przychodzi w środku nocy, ubrany w czerń, zakrada się do ofiary, dotyka jej szyi ustami, aby następnie penetrować i wymieniać się płynami ustrojowymi.
„From the very beginning as a literary trope, vampirism has always been used as a vehicle for more-or-less encoded articulations of sexuality and desire (as a way of writing about sex without writing about sex), and importantly (though not exclusively) of articulating homosexual desire.”1 Wampir całym swoim istnieniem symbolizuje seksualność. Jednakże nie reprezentuje on akceptowalnej seksualności, reprezentuje on nienaturalną seksualność, żądzę, której nie jest w stanie się oprzeć. Za pomocą swojego uroku, niszczy on ustalone role społeczne, zwodząc i manipulując młode, wrażliwe osoby własną innością. W niektórych przypadkach nawet zaraża je wampiryzmem, przez co one także stają się więźniami nienaturalnych pragnień. A co może być bardziej monstrualne w seksualności niż pociąg do tej samej płci? Wampirza potworność oferuje nam wgląd w społeczne lęki, uprzedzenia, ale także fascynacje queerowością. Co więcej, pozwala nam zobaczyć jak narracja wokół wampira i jego seksualności zmieniła się wraz ze zmianą stosunku społeczeństwa do osób queerowych.
Zacznijmy więc od pierwszego wampirzego uwodziciela. Nie, nie będzie to Dracula, nie będzie to nawet często pomijana bohaterka pierwszej wampirycznej powieści Carmilla. Seksualny (co więcej, biseksualny) wampir zaczyna swoją historię w 1819 roku. The Vampyre jest krótki opowiadaniem napisanym przez Johna Williama Polidori, w którym to wampir Lord Ruthven spotyka i uwodzi młodego dżentelmena o imieniu Aubrey. Aubrey zgadza się zostać towarzyszem podróży charyzmatycznego lorda. Jest to pierwszy raz, kiedy mamy do czynienia z „ucywilizowanym” wampirem, który nie jest tylko potworem czyhającym na ofiarę w ciemnościach. Od tego momentu wampir jest czymś pociągającym, często arystokratą o dużym uroku osobistym. Polidori bazował Lorda Ruthvena na Lordzie Byronie, którego był prywatnym lekarzem. Lord Byron znany był ze swoich licznych romansów i rozwiązłego trybu życia. Co więcej, do dziś badacze nie są w stanie dojść do zgody co do jego orientacji seksualnej. „In other words, it is not so simple to define Byron as homosexual or heterosexual: he seems rather to have been both, and either. There is, thus, a third option one might choose: Byron was a true bisexual, equally attracted to men and women.”2 Więc nasz pierwszy uwodziciel, a co za tym idzie reszta wampirów, bazuje na życiu i romansach biseksualnego mężczyzny.
Następnym wampirem, który obezwładnia swoje ofiary swym urokiem, jest Carmilla. Carmilla to powieść gotycka autorstwa irlandzkiego pisarza Sheridana Le Fanu. Wydana w 1872 r. przeciera ślady wampiryzmu 20 lat przed Draculą. Carmilla trafia do domu swej przyszłej ofiary, Laury jako młoda dziewczyna. Laura rozpoznaje w Carmilli gościa, który nawiedzał jej sny. Spotkanie z wyśnioną Carmillą budzi w Laurze uśpione pożądanie. Z jednej strony groza, strach, kontrastuje tutaj z uczuciem zachwytu, fascynacji, czegoś niepojętego. Carmilla omamia Laurę, która momentami jawi się nie jako obiekt uczuć, a raczej jako zniewolona nazbyt niezrozumiałym uczuciem niewolnica. We śnie doznaje z nią przeżyć seksualnych, na jawie zaś na jej szyi odnajdują się sine znaki. Monstrualność Carmilli polega na wykorzystywaniu młodej dziewczyny, poprzez budzenie w niej nienaturalnych żądz, zmuszaniu do przełamania tabu, jakim jest miłość homoseksualna.
Carmilla jest odpowiedzią na lęki społeczne związane z niezależnością i seksualnością kobiety, która mogłaby być niezwiązana z mężczyzną. Carmilla stanowi zagrożenie dla patriarchatu, gdyż stawia siebie, kobietę w dominującej roli. Natomiast jej ofiary są cichymi, pasywnymi, nieśmiałymi i delikatnymi dziewczętami, które nieświadome swego losu, wpadają w szpony potwora. Ta bestie nazwalibyśmy dzisiaj feminizmem. „Carmilla poses the biggest threat to heteronormativity because of her desire for other women and her refusal of patriarchal power structure.”3 Laurę z rąk queerowej wampirzycy muszą uratować mężczyźni. To oni doprowadzają do ostatecznego zabicia wampirzycy, kładąc kres zarówno demonicznej bohaterce, jak i — uznawanej za niewłaściwą — seksualności. Moment zabicia kobiety-wampira wyznacza bowiem powrót normatywnego porządku świata.
W końcu możemy przejść do najsłynniejszego wampira wszechczasów i jego biseksualnych tendencji. Zacznijmy jednak dwa lata przed ukazaniem się Draculi Stokera. W 1895 roku Oscar Wilde, znany powieściopisarz, skandalista, a prywatnie wieloletnim przyjaciel Brama Stokera, zostaje skazany na dwa lata ciężkich prac. Jego przewinienie? Kontakty homoseksualne. Bardzo publiczny proces Wilde sprawił, że wiktoriańskie społeczeństwo zaczęło baczniej przyglądać się relacjom męsko-męskim i szukać w nich homoseksualizmu. Bram Stoker był bardzo skrytą osobą i do dziś badacze nie potrafią zgodzić się kompletnie co do jego orientacji seksualnej. „Stoker thrived in a male-dominated world in which a pervasive homosociability allowed more intimate male connections to hide in plain sight—at least until the scandal and downfall of Oscar Wilde.”4 To wszystko wpłynęło na jego najbardziej znaną powieść. Sam Dracula przypomina Wilde’a, w taki sam sposób jak wcześniej Lord Ruthven przypominał Lorda Byrona. „Dracula explores Stoker’s fear and anxiety as a closeted homosexual man during Oscar Wilde’s trial.”5
Powieść zaczyna się od przybycia młodego, angielskiego dżentelmena, Jonathana Harkera, do zamku Draculi. Szybko okazuje się jednak, że jest to pułapka, a sam hrabia Dracula więzi anglika i co noc konsumuje jego krew. Harker jest manipulowany przez seksualnego drapieżce, jakim jest Dracula, który budzi w nim nienaturalne żądze. Nawet kiedy napotyka on narzeczone hrabiego, zanim któraś z nich ugryzie jego szyje, są one powstrzymane przez Draculę. Wampir powstrzymuje heteroseksualny akt, mówiąc „How dare you touch him, any of you? How dare you cast eyes on him when I have forbidden it? Back, I tell you all! This man belongs to me.”6 Po tym wyznaniu, w którym Dracula ogłasza swoje prawo do Jonathana, Harker mdleje w ramionach Draculi. Dracula i jego nienaturalne, potworne akty są zagrożeniem dla “świętości” heteroseksualnej Anglii. „The dramatized queer evil was defeated, and heteronormativity can now flourish, free of worry from the vampiric menace.”7 Każdy wampir w Draculi w jakiś sposób niszczy ustalone heteronormatywne zasady społeczne, a więc musi zostać zniszczony.
Ważnym aspektem XIX wiecznego wampira jest zachwianie ról społecznych i genderowych. Wampirzyce są dominujące, agresywne, pragną zarówno kobiet jak i mężczyzn z pożądaniem typowo zarezerwowanym dla mężczyzn. Często, tak jak w przypadku narzeczonych Draculi lub Lucy, są one w pseudopoliamorycznych związkach. Ich potworność opiera się na nie podleganiu tradycyjnym, patriarchalnym charakterystykom kobiety. Męskie wampiry posiadają zaś moc “feminizowania” męskich bohaterów, sprowadzając ich do pasywnej roli. Są oni bezsilni wobec uwodzenia nadnaturalnego potwora.
Częściową zmianę co do queer wampirów przyniosły lata 60. i rewolucja seksualna. Kod Haysa, dyktujący zasady moralne, według których należało tworzyć filmy, zaczął powoli odchodzić w zapomnienie. Szczególnie lesbijskie wampirzyce znalazły swoje miejsce w filmach typu “sexploitation”. Były to filmy skupione na seksualnej strefie lub po prostu pornograficzne, zazwyczaj tworzone dla spełnienia męskich fantazji. Przeseksualizowane wampirzyce, ubrane w prześwitujące koszule nocne, sensualnie bawią się w nich swoimi ofiarami. Wiele filmów tego rodzaju tworzone jest według podobnego schematu. Mamy więc potworną wampirzycę, której niezależność jest jedną z jej największych wad, może zaraz lesbianizmu i żądzy krwi. To ona jest siłą, która sprowadza kobiety na złą drogę. Ofiary wampirzycy to zazwyczaj dziecinne i łatwe do zmanipulowania dziewczęta, które nigdy do końca nie wiedzą, co się dzieje.
Oczywiście w filmach nie mogłoby zabraknąć mężczyzny. W większości filmów tej kategorii pojawiają się trójkąty miłosne, gdzie wampirzyca stoi na przeszkodzie rosnącemu romansowi głównej pary, lub niszczy istniejący już związek, namawiając do zdrady. Zazwyczaj nie bierze on udziału w erotycznych częściach filmu. „A bisexual love triangle is created with the male representing the natural, good side of things and the female vampire being quite the opposite.”8 Pojawia się on pod koniec, aby pokonać złą wampirzycę i uratować niewinną dziewczynę. Wraz ze śmiercią potwora, zostaje przywrócony naturalny porządek świata.
„Nie bój się. Włącz tylko magnetofon”9 to jedne z pierwszych słów, jakie mówi główny bohater Wywiadu z Wampirem. Książka Anne Rice została wydana w 1976 roku i jest ona symbolicznym rozpoczęciem nowej ery dla queer wampira. Ery, w której to wampir może opowiedzieć swoją historię, a czytelnik lub widz, jest zachęcany do sympatyzowania z wampirem. Wampir przestaje być tylko potworem, staje się postacią tragiczną. Po sukcesie Wywiadu z Wampirem, na przestrzeni ponad 40 lat ukazało się 12 kolejnych części, razem nazywanych Kronikami Wampirów. Wywiad z Wampirem to tak jak nazwa sugeruje, zapis wywiadu, który wampir Louis de Pointe du Lac udziela bezimiennemu dziennikarzowi (który w późniejszych kontynuacjach i adaptacjach zyska imię Daniel Molloy). Opowiada on o jego życiu, śmierci, i życiu po śmierci, kiedy to wampir Lestat de Lioncourt dzieli się z nim “mrocznym darem”. Relacja Louisa i Lestata jest ciężka do skategoryzowania, ciągle wahając się pomiędzy miłością, nienawiścią i obojętnością. Przypominają oni skłócone małżeństwo. W pewnym momencie, aby naprawić wymienione wcześniej małżeństwo i związać ich ze sobą, Lestat “tworzy” dla nich córkę, 5-letnią Claudie.
Wywiad z wampirem zmienił wampira w wielu aspektach. Pierwszym z nich jest jego wygląd. Chociaż wampir zawsze był atrakcyjny i seksualny, to u Rice wampir może być takowy bez negatywnego zabarwienia. Ich charyzma nie jest traktowana jako zagrożenie, którego głównym celem jest zwodzenie. Akt tworzenia wampira jest erotyczny, w stopniu dużo intensywniejszym niż wcześniej. Jednakże jego erotycyzm nie jest sam w sobie potworny, nie jest także tworzony z myślą głównie o heteroseksualnej widowni. „The vampire feeding, though usually a sexual predatory act, is described so intensely in Rice’s novel that it sounds more like love.”Wampiry są u Anne Rice stworzeniami, które najbardziej w swym nieżyciu szukają niezaspokojenia żądz, ale miłości i towarzystwa. Nie ma dla nich nic straszniejszego niż samotność, każdy z nich próbuje zapełnić drugą osobą wewnętrzną pustkę. To sprawia, że queerowy wampir nie przemawia już do heteronormatywnego społeczeństwa, ale bezpośrednio do queerowych odbiorców.
Ważnym aspektem Rice’owych wampirów jest genealogia. Jak nigdy wcześniej, wampiry rozważają sens istnienia, swoją rolę, a szczególnie swojego stworzyciela. W przypadku klasycznych, wiktoriańskich potworów, nie poświęca się uwagi stworzycielowi Draculi czy Carmilli. Louis, a potem także Claudia, niemal całe swoje nieśmiertelne życie próbują odpowiedzieć na pytania: skąd się wzięli i w jakim celu zostali stworzeni. Ich największym marzeniem jest odnalezienie innych swego rodzaju, wspólnoty, która przyjmie ich z otwartymi ramionami. Poszukiwanie wspólnoty jest motywacją większości bohaterów Kronik Wampirów. Wspólnota wampirów jest w pewien sposób subwersją obrazu typowej nuklearnej rodziny. Lestat i Louis za pomocą swojej krwi “tworzą” córkę, Claudie. Zamiast tradycyjnej matki, ojca i dziecka, mamy tutaj dwóch mężczyzn i dziecko, które nigdy nie dorośnie. Pojawiają się tu także wątki kazirodcze, z resztą nie pierwszy raz w przypadku horroru wampirzego. Nawet Dracula żył w zamku ze swoimi narzeczonymi, które były jednocześnie jego kreacjami. Lestat “stwarza” Louisa, więc jest on jednocześnie jego “matką” i kochankiem. Claudia jest jednocześnie córką, siostrą i kochanką Louisa. Chociaż to wszystko sprawia, że ich rodzina jest nienaturalna, to nie jest ona przyczyną jej rozpadu. Patriarchalny ojciec (Lestat) stosujący groźby i przemoc, aby kontrolować matkę (Louisa) i dziecko (Claudie), tworzenie dziecka jako plastra mającego naprawić burzliwe małżeństwo, to wszystko to prawdziwe problemy heteroseksualnych małżeństw. „Ultimately, the family unit of Interview with the Vampire challenges not an idea of family itself, but a longstanding, questionably accurate understanding of what family should be, and in doing so, opens a question of how family can be understood or defined in light of these stereotypes.”10Wywiad z wampirem parodiuje i podważa tradycyjny model rodziny. Nie ma już powrotu do ustalonych ról społecznych, kiedy potwór zostaje pokonany, heteroseksualne małżeństwo nie cieszy się szczęśliwym zakończeniem kosztem wampira.
Gdzie jest miejsce queerowego wampira w post-zmierzchowym świecie? Wraz z rozwojem ruchów LGBT+, osoby queerowe mogą się cieszyć coraz to większą reprezentacją w mediach. To wpływa na wampira, którego “potworność” przestaje korelować z jego “queerowością”. Wampir wchodzi do mainstreamu i może z dużo większą swobodąmówić o swojej orientacji.
True Blood jest amerykańskim serialem nadawanym w latach 2008-2014. Jest to adaptacja książki The Southern Vampires Mysteries. Seria opowiada o integracji wampirów do społeczeństwa, po globalnym ujawnieniu się wampirzej rasy ludziom. Wampiry “wychodzą z trumien”, co jest nawiązaniem do “wychodzenia z szafy”, czyli ujawniania się osób queerowych. Seria niemal ostentacyjnie przyrównuje reakcje społeczeństwa w stosunku do wampirów do ruchów LGBT. Oprócz wychodzenia z szafy mamy tutaj na przykład często używane przez serialowych fanatyków religijnych “God hates fangs” (Zamiast “God hates fags”, “fag” to skrót od słowa “faggot”, którego polskim odpowiednikiem byłoby wyrażenie “pedał”).
Innym aspektem wampirów rozpoczętym w True Blood jest fakt, że na przestrzeni siedmiu sezonów, ciężko znaleźć wampira, który chociaż raz nie bierze udziału w homoerotycznym akcie. Coraz częściej wampir przedstawiany jest jako ktoś płynny z jego seksualnością. What we do in the shadows, serial na podstawie filmu pod tym samym tytułem, żartuje nawet z tej płynności. Wszystkie wampiry są tam w 100% panseksualne (odczuwają pociąg do wszystkich, niezależnie od płci). Jest to dla nich tak oczywiste, że Nadja, jedna z wampirzyc, zakłada, że taka sama zasada dotyczy ludzi: „-I mean… who isn’t gay? -A lot of people. -Oh, okay”.11
Ruchy LGBT+ nie są jedynymi, które mogą pochwalić się działalnością w ostatniej dekadzie. Także ruchy feministyczne, takie jak #MeToo. Rola wampirzycy jak nigdy wcześniej jest powiązana z jej feminizmem i ogólnym byciem tzw. “girlbossem”. Sama monstrualność nie jest już ściśle powiązana z homoseksualizmem, a raczej z wolnością i byciem silną, niezależną kobietą, która nie potrzebuje mężczyzny, chyba że na obiad. Współczesne media czują mniejszą potrzebę (albo nie czują przymusu) ukarania lesbijskiej wampirzycy za jej inność i podważanie tradycyjnych ról. Przykładem jest tutaj wcześniej wspomniana wampirzyca Nadja z What we do in the shadows. Nadja i inne wampirzyce, są dużo rzadziej przedstawiana w sytuacjach nacechowanych seksualnie, w porównaniu do mężczyzn. Nie odbiera im to jednak seksualnej wolności, w żadnym momencie nie są one ostracyzowane z tego powodu. Serial skupia się jednak bardziej na jej dążeniu do władzy niż na jej romantycznych podbojach. Nadja jest także jedynym wampirem z głównej obsady, który tworzy innego wampira, studentkę o imieniu Jenny. Scena przemiany przypomina uwodzenie przez różne klasyczne wampirzyce, jednakże głównym celem Nadji nie jest tu zmanipulowanie niewinnej dziewczyny. Wampirzyca szkoli studentkę w “radzeniu sobie” ze światem i mężczyznami, którzy nie doceniają lub ignorują Jenny w codziennym życiu. Dzięki Nadji i wampiryzmowi Jenny staje się silniejsza.
Ciekawym przykładem pewnego rozdzielenia lesbijki i wampirzycy jest serialowa Castlevania. Produkowana przez Powerhouse Animation Studios na zlecenie Netflixa w latach 2017-2021, jest ona animowaną adaptacją serii gier pod tym samym tytułem. W 2023 powstała kontynuacja Castlevania Nocturne. Obie serie są pełne queerowych postaci, zarówno męskich jak i żeńskich, jednakże najciekawszym przypadkiem jest Carmila. Carmila, bazowana oczywiście na Carmilli Sheridana Le Fanu, pierwszy raz w serii pojawia się w 1987 roku w Castlevania II: Simon’s Quest. Cechą charakterystyczną Carmilli w grach jest jej lojalność i oddanie Draculi, który jest głównym antagonistą serii. Towarzyszy jej Laura, jej kochanka, przemieniona w wampira. Jednakże w serialu trudno określić orientację Carmilli. Nie ma żadnych romantycznych relacji, z mężczyznami lub kobietami. Jej historia jest skupiona na zdobyciu władzy, a konkretniej, odebraniu jej “starcom”. „Because I take things away from stupid, evil old men. It’s what I do. I’ve always done it. They deserve to lose everything.”12 Carmila wielokrotnie spogląda z pogardą na mężczyzn, którzy spoglądają z wyższością na kobiety, ludzkie lub wampirze. Nawet w obliczu porażki woli ona odebrać sobie sama życie niż dać wygrać mężczyźnie. Jej motywacje wpisują się w popularny trend revenge movies, czyli “good for her”. Jedyne osoby, z którymi Carmilla ma pozytywne relacje, to jej “Siostry”, z którymi planuje rządzić, co także wpisuje się w popularne feministyczne trendy. Orientacja seksualna Carmill jest tak nieważna dla jej charakteru, że seria decyduje się nie pokazywać jej w żaden, heteronormatywny czy queerowy, sposób. Nawet w obliczu pokonania, seria nie “karze” Carmilli za jej ambicje, jej ostatnie słowa podkreślają jej wygraną. „I am Carmilla of Styria, and fuck you! I win”.13 W miarę jak kobiety zdobywają głos w mediach i mają możliwość komentowania i obalania obaw związanych z niebezpieczeństwami feminizmu, lesbijskie wampirzyce mają wystarczająco dużo przestrzeni, aby stać się prawdziwymi symbolami feminizmu.
Jak wampiry Anne Rice radzą sobie prawie 50 lat od pierwszej powieści? Anne Rice’s Interview with the Vampire to serialowa adaptacja, produkowana przez AMC od 2022 roku. Na razie ukazały się dwa sezony, a trzeci, adaptujący następną powieść z serii, ma ukazać się w czerwcu tego roku. Adaptacja ta zmienia sporo aspektów z materiału źródłowego. Po pierwsze, jest ona adaptacją nie tylko pierwszej książki, a raczej mieszanką pierwszej i drugiej książki. Serialowy wywiad z wampirem jest także dużo bardziej otwarty ze swoim homoerotycznym “subtekstem”. Oprócz erotycznych scen ssania krwi, mamy wyznania miłości pomiędzy naszymi bohaterami i sceny seksu. Usunięto także wątek Louisa pragnącego Claudii w kazirodczy sposób, aby nie sugerować narracji homoseksualisty pedofila. Claudia, w adaptacji postarzona do 15 lat, także zyskuje queerowy wątek, w postaci Madeline, którą w książce pragnęła jako substytut matki. W serialu ich wątek czysto romantyczny.
Serial zmienia także oś czasu. Serialowy wywiad dzieje się w roku 2022, kiedy Louis i stary i zmęczony życiem Daniel przeprowadzają drugi wywiad, z założeniem, że pierwszy nigdy nie ukazał się publicznie. Jednakże największa zmiana pojawia się w tym, jaką rolę odgrywa rasa. Louis w książce jest białym właścicielem plantacji w Nowym Orleanie w roku 1791, zaś serialowy Louis jest czarnoskórym właścicielem domów publicznych w kolorowej dzielnicy Nowego Orleanu, który wampirem staje się w roku 1910. To fundamentalnie zmienia jego położenie i jego relacje z queerowością. Jest on poniżany przez innych ludzi zarówno za bycie czarnoskórym, jak i za jego orientację. „You could be a lot of things in New Orleans, but an openly gay Negro man was not one of ‘em”14 tłumaczy Louis Danielowi. Jego orientacja jest dla niego nieustannym źródłem wstydu. Po pogrzebie brata (którego filmowa adaptacja z 1994 zmieniła na żonę), Louis w przypływie desperacji wyznaje swoje homoseksualne “grzechy” księdzu w konfesjonale. Nie zdąża on dostać jednak rozgrzeszenia, gdyż do kościoła przybywa Lestat, zabija księdza i oferuje Louisowi życie bez wstydu. „I can swap this life of shame, swap it out for a dark gift and a power you can’t begin to imagine” obiecuje on mężczyźnie. Wampiryzm w oczach Lestata jest tu drogą do wolności, do nadprzyrodzonej mocy, która nie pozwoli nikomu poniżać go za to kim jest. Niestety nawet wampiryzm nie chroni Louisa przed rasizmem i homofobią. Serial jest świadomy tego, jak zmiana koloru skóry Louisa wpływa na jego relacje z Lestatem, który jest białym, bogatym mężczyzną. Kiedy opowiada on Danielowi, jak wampiryzm zrobił z nich równych sobie, ten odpowiada ironicznie „To the shame of queer theorists everywhere. […] White master, Black student, but equal in the quiet dark”15.
Czy queer wampir, wraz z rozwojem ruchów queerowych, w pewnym momencie przestanie ewoluować? Raczej nie. Nawet jeśli sama jego queerowość przestanie być nienaturalna, zawsze są inne aspekty queerowego wampira, takie jak płeć (zarówno ta biologiczna jak i społeczna), rasa czy pochodzenie. Choć wampir nie odbija się w lustrze, stanowi on lustro dla obaw i niepokojów społeczeństwa, które go tworzy. Jednakże badając rozwój queerowego wampira, wyraźnie widać, że im dłużej ten konkretny potwór gości w naszych mediach, tym bliżej mu do człowieka.
osoba autorska: Zmorka
1 Jones, D. (2002). Horror: A Thematic History in Fiction and Film. A Hodder Arnold Publication.
2 Bernhard Jackson, E. (2010). Least like saints: The vexed issue of Byron’s sexuality. The Byron Journal, 38(1), 29–37. https://doi.org/10.3828/bj.2010.6
3 Tyler, J. (2017). The trail of blood: Queer history through vampire literature, University of Alabama in Huntsville. https://louis.uah.edu/uah-theses/221
4 Skal, D. J. (2017). Something in the Blood: The Untold Story of Bram Stoker, the Man Who Wrote Dracula. Liveright.
5 Schaffer, T. (1994). „A Wilde Desire Took Me”: the Homoerotic History of Dracula. ELH, 61(2), 381–425. https://doi.org/10.1353/elh.1994.0019
6 Stoker, B. (2021). Dracula. Independently Published.
7 Tringali, W. A. (2016). Not just dead, but gay! Queerness and the vampire. Bridgewater State University.
8 Williams, L. E. (2009). Visualizing the vampire: Carmilla (1872) and the portrayal of desire. University of Cincinnati.
9 Anne, R. (2014). Wywiad z wampirem (Kroniki wampirów, #1). Rebis.
10 Alvarado, A. (2024). Written in blood: The cultural work of family, sexuality, and race in adaptations of anne rice’s interview with the vampire. College of Arts and Sciences.
11 Clement, J. (2019-). What we do in the shadows. FXP.
12 Ellis, W. (2017-2021). Castlevania. Frederator Studios, Powerhouse Animation.
13 Tamże.
14 Jones, R. (2022-). Anne Rice’s Interview with the Vampire. AMC Studios.
15 Tamże.
Bibliografia
Alvarado, A. (2024). Written in blood: The cultural work of family, sexuality, and race in adaptations of anne rice’s interview with the vampire. College of Arts and Sciences.
Ball, A. (2008-2014). True blood. HBO Entertainment.
Bernhard Jackson, E. (2010). Least like saints: The vexed issue of byron’s sexuality.
The Byron Journal, 38(1), 29–37. https://doi.org/10.3828/bj.2010.6
Cameron, S. B. (2023). Queer vampires: What we want is in the shadows. W Queer gothic (s. 117–135). Edinburgh University Press. https://doi.org/10.3366/edinburgh/9781474494380.003.0007
Clement, J. (2019-). What we do in the shadows. FXP.
Ellis, W. (2017-2021). Castlevania. Frederator Studios, Powerhouse Animation.
Fanu, S. L. (2024). Carmilla. Uroboros.
Janion, M. (2002). Wampir: Biografia symboliczna. Słowo/obraz terytoria.
Jones, D. (2002). Horror: A Thematic History in Fiction and Film. A Hodder Arnold Publication.
Jones, R. (2022-). Anne Rice’s Interview with the Vampire. AMC Studios.
Künnecke, L. (2015). Blood, Sex and Vampirism: Queer Desires in Stoker’s Dracula and Le Fanu’s Carmilla. Academia. https://www.academia.edu/12280616/Blood_Sex_and_Vampirism_Queer_Desires_in _Stoker_s_Dracula_and_Le_Fanu_s_Carmilla
Piper, J. (2024). Undyingly queer: Cultural context, found family, and the eternal unavoidable queerness of the vampire. W Queering the vampire narrative (s. 15–29). Koninklijke Brill.
Platón, M. S. J. (b. d.). Bisexuality and gothicism in carmilla and dracula: A comparative analysis. University of Valladolid.
Polidori, J. W. (2020). Vampyre. Independently Published.
Schaffer, T. (1994). „A Wilde Desire Took Me”: the Homoerotic History of Dracula. ELH, 61(2), 381–425. https://doi.org/10.1353/elh.1994.0019
Skal, D. J. (2017). Something in the Blood: The Untold Story of Bram Stoker, the Man Who Wrote Dracula. Liveright.
Stoker, B. (2021). Dracula. Independently Published.
Tringali, W. A. (2016). Not just dead, but gay! Queerness and the vampire. Bridgewater State University.
Tyler, J. (2017). The trail of blood: Queer history through vampire literature, University of Alabama in Huntsville. https://louis.uah.edu/uah-theses/221
Vadim, R. (1960). Blood and Roses. Paramount Pictures.
Williams, L. E. (2009). Visualizing the vampire: Carmilla (1872) and the portrayal of desire. University of Cincinnati.